و هو غلام ، فالتزمته و قبلته ، فقال ابو عبد اللّه عليه السّلام : انتم السفينة و هذا ملاحها . . . . « 1 » در جام‌جم گويد : اختراع قطبنماى ملاحى را اكثرى نسبت به « فلوپو » مىدهند كه از اهل « آلمافى » است كه تخمينا در سنه هزار و سيصد و دو مسيحى ، مطابق هفتصد و دو هجرى اختراع كرده است ( آلمافى جائى است در ايتاليا ) . و ديگران او را به اهل چين نسبت مىدهند كه در چين اختراع شده است . و از قرارى كه جيلبرت حكيم در كتاب خود كه در بيان مگنت ( يعنى مغناطيس ) نوشته است چنان معلوم مىشود كه اختراع اين صنعت و اين علم در چين شده است ، و از چين به اروپا « مركوپولو » نام سياحى كه از اهل ونيس است در سنه هزار و دويست و شصت مسيحى ، مطابق ششصد و پنجاه و نه هجرى آورده است و غالبا تركيب و شكل اين آلت را به يك شكل و صورت مىسازند ، و در بزرگى و كوچكى تفاوت دارد . و او شامل است از يك جعبه و قوطى برنجى يا چوبى كه در ته او كاغذ مجدولى مىچسبانند كه در آن كاغذ سى و دو نقطهء قطبنما كشيده شده است . و در مركز اين قوطى و كاغذ ، عمودى نصب مىكنند كه سوزن و عقربه مگنتيك - يعنى مغناطيس - بدان عمود قرار گرفته است كه اشاره مىكند به جانب شمال با انحراف قليلى كه آن انحراف از قطب در امكنه مختلفه زياد و كم مىشود . و همچنين در يك مكان نيز در اوقات مختلفه اختلاف مىيابد ، چنانچه در سنه هزار و ششصد و شصت مسيحى مطابق هزار و هفتاد و يك هجرى در لندن معيّن كرده‌اند كه مغناطيس درست بر نقطه شمال مىايستاد ، و از آن تاريخ تا اين زمان كه قريب به دويست سال است مغناطيس درجه‌به‌درجه به جانب مغرب ميل كرده است كه اكنون در لندن تقريبا بيست و چهار درجه به جانب مغرب انحراف دارد . و اين

--> ( 1 ) . اصول كافى معرب ، ج 1 ، ص 248 .